Mỗi dịp đầu Xuân, Khu di tích quốc gia đặc biệt Tây Thiên lại đón đông đảo du khách thập phương về hành hương, chiêm bái. Không chỉ mang đậm giá trị tín ngưỡng, lễ hội Tây Thiên còn là dịp tôn vinh truyền thống lịch sử, góp phần bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc, bồi đắp đời sống tinh thần của Nhân dân.

Tây Thiên từ lâu được biết đến là vùng đất linh thiêng, nơi hội tụ tín ngưỡng thờ Mẫu và Phật giáo. Theo Ngọc phả và truyền thuyết dân gian, Quốc Mẫu Tây Thiên tên thật là Lăng Thị Tiêu, người trang Đông Lộ, xã Đại Đình, vùng non nước Tây Thiên. Bà là Chính Vương phi của Hùng Vương thứ VII, có công giúp vua đánh giặc giữ nước, đồng thời dạy dân trồng lúa, nuôi tằm, dệt vải, góp phần mang lại cuộc sống ấm no, bình yên cho Nhân dân. Sau khi hóa, bà được tôn phong là Tam Đảo Sơn Trụ Quốc Mẫu tối linh Đại vương, Đệ nhất thượng đẳng Phúc thần – vị thần tối cao bảo trợ cho dãy Tam Đảo.

Tín ngưỡng thờ Quốc Mẫu Tây Thiên gắn liền với tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt, có sức lan tỏa sâu rộng trong đời sống văn hóa tâm linh của cộng đồng, trở thành nét đặc sắc trong hệ thống tín ngưỡng dân gian. Qua nhiều thế hệ, Nhân dân tôn kính, lập đền thờ phụng, thể hiện lòng tri ân đối với bậc tiền nhân có công với đất nước. Hành trình “Đến với Phật, về với Mẫu” vì thế mang ý nghĩa sâu sắc, góp phần khơi dậy đạo lý “Uống nước nhớ nguồn”, hun đúc niềm tự hào dân tộc và củng cố sự gắn kết cộng đồng.

Trong không khí rộn ràng đầu xuân, từng đoàn người thành kính dâng hương, tham gia các nghi lễ cổ truyền, hòa mình vào các hoạt động văn hóa dân gian. Tiếng chuông chùa ngân vang giữa núi rừng, khói hương lan tỏa trong không gian tĩnh tại tạo nên bức tranh xuân vừa trang nghiêm, vừa đậm chất nhân văn. Lễ hội không chỉ là điểm đến tín ngưỡng mà còn là môi trường bảo tồn, trao truyền những giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc.

Lễ hội Tây Thiên được tổ chức vào ngày 15 tháng 2 âm lịch hằng năm tại Khu di tích danh thắng Tây Thiên nhằm tưởng nhớ công lao của Tam Đảo Sơn Trụ Quốc Mẫu Lăng Thị Tiêu. Phần lễ gồm các nghi thức truyền thống như lễ cáo, khai hội, lễ rước kiệu và lễ tạ. Đặc biệt, lễ rước kiệu diễn ra vào sáng ngày 2/4 với ba kiệu: kiệu Văn đền Mẫu Sinh, kiệu Văn đền Mẫu Hóa và kiệu Bát Cống Đình Ngò, được tổ chức trang trọng, tái hiện không gian lễ hội cổ truyền giàu bản sắc.

Phần hội diễn ra sôi nổi với nhiều hoạt động văn hóa - thể thao phong phú như giải bóng chuyền truyền thống, hội thi gói bánh chưng, bánh gio, bánh dày; hội trại văn hóa; các trò chơi dân gian như kéo co, cờ tướng; chương trình nghệ thuật, trống hội; giao lưu văn nghệ, biểu diễn dân ca Soọng cô và thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ. Các hoạt động trưng bày di sản văn hóa, giới thiệu sản phẩm du lịch cũng được tổ chức, góp phần quảng bá hình ảnh Tây Thiên - Tam Đảo đến với du khách.