Hùng Lô xưa có tên gọi là Khả Lâm trang, sau đổi thành làng An Lão. Theo thần tích của làng thì tên An Lão có từ khoảng năm 1572. Trong suốt thế kỷ XVII, XVIII, XIX vẫn gọi là An Lão xã. Năm 1947 sát nhập An Lão, Kim Đức, Vĩnh Phú gọi là xã Hùng Lô (cũ). Về sau lại tách ra thành ba xã như cũ, riêng An Lão vẫn lấy tên xã là Hùng Lô. Hùng Lô còn gọi là Kẻ Xốm, làng Xốm. Nay là phường Vân Phú, tỉnh Phú Thọ, cách Đền Hùng 9km về hướng Đông có tổng diện tích gần 2km², dân số hơn 6.000 người.

Với địa hình thuận lợi, Kẻ Xốm xưa sớm đã trở thành trung tâm buôn bán và là vùng đất có lịch sử lâu đời. Dấu ấn văn hóa của thời kỳ dựng nước còn lưu lại trên mảnh đất này qua các di sản từ những giai đoạn đồ đá, thời kỳ đồ đồng như cuốc đá, rìu đá, mũi tên đồng, búa đồng… Người Hùng Lô cần cù, chịu khó, đầy lòng tự hào về mảnh đất trù phú có bề dày lịch sử lâu đời, giàu truyền thống văn hóa, cách mạng. Nơi đây còn bảo tồn và phát huy được những nét đẹp văn hóa, góp phần vào công cuộc xây dựng quê hương Đất Tổ, xứng đáng là nơi cội nguồn của dân tộc Việt Nam.

Trải qua nhiều thế kỷ, trước bao biến động của các cuộc chiến tranh và thời kỳ cách mạng đổi mới nhưng những di sản, những tập tục, nếp làng từ xưa đến nay vẫn luôn được gìn giữ, lưu truyền từ đời này sang đời khác. Điều đó được thể hiện đầy đủ và sinh động qua Lễ hội truyền thống và lễ rước kiệu của làng mỗi dịp Giỗ Tổ Hùng Vương vào ngày 10 tháng 3 âm lịch hằng năm. Tục thờ cúng Vua Hùng gắn liền với Lễ hội truyền thống của nhân dân Hùng Lô. Những năm Nhà nước không tổ chức rước kiệu thì vào ngày này dân làng vẫn tổ chức Lễ hội và chồng kiệu tế lễ ngay tại đình làng.

Ngôi đình cổ Hùng Lô đã cùng dân làng nơi đây chứng kiến bao thăng trầm lịch sử, tồn tại đến tận ngày nay, được tu bổ và xây dựng thêm các công trình, cảnh quan xung quanh như ao sen, công viên, vườn hoa cây cảnh, quần thể kiến trúc bao gồm các công trình: Ngôi miếu cổ, Đình Hùng Lô (gồm: tòa Đại đình, Long đình, nhà Tiền tế, lầu chuông, lầu trống), Chùa An Lão, đền thờ Thần Nông, nhà Văn chỉ và nhà Yến lão. Đây là di tích có giá trị văn hóa và lịch sử đặc biệt nổi bật trên vùng Đất Tổ, đã được Nhà nước xếp hạng di tích kiến trúc nghệ thuật quốc gia năm 1990.
Đình Hùng Lô (hay còn gọi là Đình Xốm) được xây dựng năm 1697 dưới thời vua Lê Hy Tông, có hướng quay về núi Nghĩa Lĩnh, nơi có các ngôi đền thờ Vua Hùng. Sau nhiều lần tôn tạo, quần thể đình có cấu trúc như ngày nay, bao gồm Nhà tiền tế, phương đình và đại đình. Nhà tiền tế được xây dựng năm Ất Tỵ - Bảo Thái lục niên (1725), 5 gian 2 dĩ thông thoáng, bốn mái, đao cong. Gian đầu bên trái là nơi dựng bia ghi danh đồng bào cung tiến xây dựng, bảo tồn khu di tích; gian giữa thăng Long đình và gian chính của đại đình dùng vào việc tế lễ; các gian còn lại là nơi diễn ra hội, họp của làng xã. Phía trên chính giữa của gian tiền tế có bức đại tự ghi 4 chữ “Tế tất trai như” tức là “Việc tế lễ phải thanh khiết”, nhắc nhở nhân dân khi về đình tế lễ phải mang tâm trong sáng.

Công trình nối tiếp nhà tiền tế là Long đình hay còn gọi là Phương đình (nhà hình vuông). Long đình có 8 mái cong nối liền Đại đình và tiền tế. Long đình có 1 cuốn thư đề 4 chữ “Tổ thiểu Sơn hà” có nghĩa là “Ông Tổ dựng nước”. Hai bên Long đình là lầu chuông, lầu trống hình vuông, mỗi chiều 2m, 8 mái. Bên trái treo 1 quả chuông đúc năm Quý Mão - Thiệu Trị (1843). Mặt chuông khắc niên đại đúc chuông, tên những người cung tiến tiền, đồ đồng để đúc chuông bằng chữ Hán. Bên dưới quả chuông dựng 1 tấm bia đá ghi bằng chữ Hán tên những người cung tiến tu sửa đình năm 1938. Lầu trống bên phải treo 1 quả trống lớn sử dụng trong các ngày lễ hội, việc làng.

Tòa Đại đình Hùng Lô dài 19m, rộng 13m được dựng từ vật liệu chủ đạo là gỗ quý như đinh, lim, sến, táu, mít. Cột cái cao 5m, chu vi 2,6m; cột con cao 4,5m, chu vi 1,7m. Cả 3 gian đều có bố trí nội thất thờ cúng; gian giữa là gian thờ chính, trên thượng cung có long ngai thờ các vị thần: Ất Sơn Thành Vương, Viễn Sơn Thành Vương và Áp đạo quan Đại Vương. Đây là di tích nằm trong hệ thống di tích thờ các nhân vật lịch sử thời kỳ Hùng Vương dựng nước.

Khám phá đình Hùng Lô, du khách sẽ được chiêm ngưỡng nhiều giá trị nghệ thuật điêu khắc đỉnh cao, là những chi tiết điêu khắc gỗ được sáng tạo bằng kỹ thuật chạm bong, một nét đặc trưng của nghệ thuật điêu khắc thời Hậu Lê. Đây là những giá trị kiến trúc nghệ thuật độc đáo, quý hiếm mô tả các hoạt động sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng của con người, minh họa các tích chuyện cổ xưa như đấu võ, đấu quyền, đấu vật, cờ lau tập trận, tây du kí, bắt tên quạ hải, chúc lâm thất hiền, vinh quy bái tổ, quần long hội tụ, vũ hội ngày xuân, dân nhạc, lễ hội dân tộc…, chủ yếu tập trung ở tòa Đại đình này.

Nơi đây cũng còn lưu giữ được hệ thống các đồ thờ tự phục vụ cho nghi lễ cúng đầy đủ nhất, phần lớn đều có niên đại trên 300 năm tuổi; đặc biệt là hệ thống câu đối cổ rất phong phú với 43 đôi câu đối ca ngợi cảnh trí quê hương và công đức Vua Hùng. Các khí tự bằng đồng, chùy đồng, phủ việt (rìu hoặc gậy biểu trưng cho quyền thế của người đứng đầu), súng, đao, kiếm, gươm, giáo, án gian, sập thờ, đôi hạc thờ cao 2m và hàng trăm các đồ thờ cúng, tán lọng, cờ nón, quần áo nỉ… đều cho 200 trăm năm, chủ tế, tư văn phục vụ những ngày lễ hội. Các đồ thờ cúng bằng đồng, bằng sứ do nhân dân cung tiến, mua sắm hàng trăm năm nay như quả chuông đồng đúc năm 1843, lư hương, đỉnh đồng, ống hương, hoa, lộc, bình sứ… Và tiêu biểu là 5 cỗ kiệu sơn son thếp vàng gắn với truyền thống rước kiệu trong Lễ hội Đền Hùng từ xưa đến nay của Hùng Lô. Hằng năm, người dân khắp nơi về đây rất đông để cầu đình (vào ngày mùng 7 Âm lịch), cầu lộc, cầu tài, bình yên (vào ngày mùng 3 Âm lịch) và nhiều người đã được ứng linh.

CHÙA AN LÃO

Bên phải của đình theo hướng từ trong nhìn ra là chùa An Lão. Chùa được xây dựng năm 1996 từ nhà chư gia nhằm đáp ứng nhu cầu tín ngưỡng của nhân dân trong vùng, có cấu trúc theo kiểu chữ Đinh với 3 tòa Phật, 13 pho tượng, một tòa Phật nhỏ có tượng Đức Ca Mâu Ni. Vào các ngày mùng 1, ngày rằm, ngày lễ hội… các phật tử xa gần trong làng cũng như các vùng lân cận thường tới cầu lễ mong ước điều lành, hạnh phúc.

BỆ THỜ THẦN NÔNG VÀ MIẾU CỔ

Bên trái của đình Hùng Lô là bệ thờ Thần Nông và ngôi miếu cổ. Bệ Thần Nông là bệ thờ lộ thiên từ xưa còn lại. Dân làng thường tổ chức tế lễ hằng năm vào các ngày 25/5 và 25/10 Âm lịch gọi là lễ thượng điền và hạ điền, cầu cho mưa thuận gió hòa, vụ mùa bội thu, nhân dân no ấm.

Miếu cổ có niên đại sớm nhất. Không xác định được niên đại cụ thể mà chỉ biết ngôi miếu có từ thời đại các Vua Hùng. Và lần tôn tạo được xác định sớm nhất là năm 1197, đời vua Lý Cao Tông, tức là cách ngày nay hơn 800 năm. Ngôi miếu cổ thờ Vua Hùng.

Theo cuốn “An lão thần tích” và truyền thuyết để lại: Vua Hùng cùng công chúa cưỡi ngựa hồng và các quần thần thường đi tuần du ngoạn cảnh và săn thú, dừng chân nghỉ tại Khả Lâm Trang (tên của làng Hùng Lô xưa) được các bô lão và thần dân nghênh tiếp. Vua tôi vui mừng. Vua thấy đây đất này màu mỡ, cây mọc xanh tươi lại có huyệt thiên tạo hướng giáp canh có khí thiêng từ lòng đất bốc lên. Vua cho nơi này là chốn địa linh sản sinh nhân tài nên khuyên bảo dân chúng khẩn hoang vỡ đất xây dựng quê hương…

Để tưởng nhớ ân tích của Vua Hùng người dân nơi đây đã dựng miếu thờ và bức hoành phi “Tham thiên tán hóa” (ý nói Vua Hùng tham sự tạo trời giúp dân) để đời đời hương khói với vọng tổ. Từ đó nhân dân trong vùng làm ăn phát đạt.

Cũng theo truyền thuyết, năm 40 (sau công nguyên) khi Hai Bà Trưng khởi nghĩa hành quân đi đánh giặc phương Bắc xâm lược qua đây, hai Bà xuống voi vào miếu dâng hương cầu nguyện quyết tâm đánh thắng giặc trở về sẽ tôn tạo xây dựng miếu đường.

Hiện nay trong đình còn lưu giữ 11 đạo sắc phong của các triều đại vua, thì có 9 đạo sắc phong cho Hùng Vương miếu. Điều đó càng cho thấy rõ vị thế của ngôi miếu cổ linh thiêng trong quần thể di tích lịch sử đình làng Xốm xã Hùng Lô ngày nay.

NHÀ VĂN CHỈ VÀ NHÀ YẾN LÃO

Nhà Văn chỉ và nhà Yến lão được phục hồi, tôn tạo và đưa vào sử dụng năm 2008. Là nơi thờ Khổng Tử, các bậc tiên hiền và ghi danh truyền thống hiếu học của nhân dân Hùng Lô. Hằng năm cứ đến rằm tháng Hai, tháng Tám các thầy dạy chữ Hán trong làng thường dẫn học trò của mình ra lễ thành để cầu học hành, đỗ đạt. Nhà Yến lão là nơi các bậc cao niên trong làng dự tiệc làng. Nhà được xây dựng sau khi làm đình vào thời kì Hậu Lê sau ngôi Miếu cổ và ngôi Văn Chỉ; được tôn tạo lại vào năm 2008 và được trang bị các vật dụng như hiện có (do Dự án EU tài trợ). Ngày nay người cao tuổi lấy nơi đây để hội họp sinh hoạt CLB, dự lễ thụ lộc trong các ngày lễ, hội làng và tổ chức các hoạt động văn hóa cộng đồng.

LỄ HỘI LÀNG HÙNG LÔ

Với sự giàu có về giá trị kiến trúc và ý nghĩa lịch sử của mình, quần thể di tích đình Hùng Lô sẽ khiến cho mỗi du khách đều thích thú, trầm trồ khi về đây. Đặc biệt hơn nữa, nếu đến với đình Hùng Lô trong những dịp hội lễ, du khách sẽ được hòa mình trong lễ rước kiệu quy mô rất hoành tráng của trên 200 nam trung mặc đồng phục thống nhất, nai nịt gọn gàng, mỗi người đều mang theo vũ khí đi đến đâu trống dong cờ mở, tiếng hô hậu ứng náo động cả một vùng. Lễ hội làng Xốm, xã Hùng Lô đã có truyền thống lâu đời, mỗi năm có 2 lần tổ chức là ngày Giỗ Tổ Hùng Vương 10-3 Âm lịch và lễ tiệc Thánh hóa vào ngày 12-9 Âm lịch. Nhưng lớn nhất vẫn là lễ rước kiệu dâng lễ vật về Đền Hùng vào ngày Giỗ Tổ Hùng Vương. Nghi lễ được chuẩn bị chu đáo, công phu trước hàng tháng từ việc sắm lễ vật, nuôi gà thờ, chọn người làm cỗ thờ, chọn trưng nam rước kiệu đến lựa chọn ngôi chủ tế. Lễ hội Hùng Lô được tổ chức từ ngày 9 tháng 3 Âm lịch, tổ chức tế ở đình làng với lễ vật cỗ gà thờ. Sau khi lễ xong số ván gà to đẹp làng sẽ thưởng, rồi đem về nhà yến lão để làm cỗ mời các quan viên, bô lão. Sau lễ tế là lễ rước kiệu về Đền Hùng. Trên đường rước kiệu từ Hùng Lô tới Đền Hùng đoàn rước có múa sư tử ở mỗi chặng dừng nghỉ. Rước tới ngã ba Hàng, đoàn nghỉ lại một đêm, sáng sớm ngày 10 tháng 3 thì rước vào Đền Hùng. Xưa kia các làng xung quanh Đền Hùng đều rước kiệu vào Đền Hùng và có chấm giải. Đoàn rước Hùng Lô đều chiếm giải nhất và được rước lễ vật lên Đền Thượng. Bởi thế hiện nay tại đình Hùng Lô còn lưu giữ một biển thưởng sơn son thếp vàng với dòng chữ “Kỷ niệm Hùng Vương đệ nhất hội” mà kiệu làng được thưởng từ năm Mậu Ngọ (1918). Sau khi rước kiệu lên Đền Thượng dự lễ tế Tổ xong, kiệu Hùng Lô được rước về làng với tinh thần hồ hởi phấn khởi của nhân dân. Để đón đoàn rước về, từ trong làng cỗ kiệu bát cống được rước với nghi thức trang nghiêm cùng phường bát âm rộn ràng trong nắng mùa xuân ra đầu làng cùng nhập chung đoàn rước kiệu về đình làng. Dân làng lễ tạ theo nghi thức đại tế sau đó làm lễ cất kiệu và kết thúc Lễ hội.

Có thể nói, nghi lễ rước kiệu của xã Hùng Lô cùng với sự lưu giữ các đồ thờ cúng tại đình làng thể hiện thái độ hết sức trân trọng đối với lịch sử của các thế hệ người dân Hùng Lô. Tập tục, nếp làng từ đời này qua đời khác vẫn được lưu giữ chính là giá trị văn hóa độc đáo của Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương. Với việc giữ gìn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp của lễ rước kiệu, người Hùng Lô đã không chỉ trực tiếp giáo dục truyền thống lịch sử – văn hóa của quê hương, đất nước cho các thế hệ ở địa phương mà còn góp phần bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc một cách thiết thực.